DOLARİZASYON ve TÜRKİYE

Yazılar Kas 05, 2019

Dolarizasyon, ABD dolarının başka bir ülkenin yerel para birimine ek olarak veya bunun yerine kullanıldığında kullandığı terimdir. Dolar para biriminin yerine geçme örneğidir de denebilir. Dolarlaştırma, genellikle bir ülkenin kendi para birimi, aşırı enflasyon veya tutarsız fiyatlandırmalar nedeniyle bir değişim aracı olarak faydasını yitirdiğinde gerçekleşir.

DOLARİZASYON NEDİR?


Dolarizasyon, bir ülkenin kendi yerel para birimini tamamen veya kısmi olarak bırakarak ABD dolarını kullanmaya başladığında gerçekleşir. Dolarizasyon normalde, yerel para birimi kararsız hale geldiğinde ve piyasa işlemlerinde bir değişim aracı olarak yararlılığını kaybetmeye başladığında meydana gelir. Dolarizasyonun hem faydaları hem de zararları olabilir. Genellikle, parasal ve ekonomik istikrarın artmasına neden olur, ancak para politikasında ekonomik özerklik kaybını da beraberinde getirir.

Dolarizasyon, genellikle zayıf bir merkezi para otoritesi veya dengesiz bir ekonomik ortam görülen ve gelişmekte olan ülkelerde meydana gelir. Resmi bir para politikası veya bir piyasa süreci olarak ortaya çıkabilir. Resmi kararnameyle veya piyasa katılımcılarının kabul etmesiyle, ABD doları bir ülkenin ekonomisinde günlük işlemlerde kullanılmak üzere genel kabul görmüş bir değişim aracı olarak kabul edilebilir.

DOLARİZASYONUN NEDENLERİ


Dolarizasyonun temel nedeni, bir ülkenin yerel para birimi yerine yabancı para biriminin değeri sayesinde ekonomide daha fazla istikrar sağlayarak o paranın avantajlarını elde etmektir. Örneğin, enflasyonu fazla olan ekonomideki bir ülkenin vatandaşları, enflasyonun yerel para birimlerinin alım gücünü düşürmesine neden olacağını bildiklerinden günlük işlemlerini yapmak için ABD dolarını kullanmayı seçebilirler. Nedenleri daha sistematik bir şekilde nedenleri sıralamak gerekirse:

  1. Yüksek enflasyon ve kur hedeflemesi (sabitleme)

    Dolarlaştırmanın önemli ölçüde enflasyonu sınırlayamayan para politikalarından kaynaklandığı gerçeği bulunmaktadır. Döviz kurunun sıkı kontrolü dolarizasyon motivasyonunu güçlendirir. Bazı ülkelerdeki araştırma ve uygulama (örneğin, Türkiye ve Polonya), dalgalanma oranının geri kazanılmasının ve enflasyonu azaltmak ve dengelemek için önlem almanın, şartsız olarak çözülmesinin, diğerlerinin dezenfekte edilmesi için herhangi bir çaba gösterilmesinin büyük olasılıkla sonuçsuz kalacağını göstermektedir.

    Bu makroekonomik koşulların, işletme tasarruflarını ve yatırım kararlarını hanelerinkinden daha hızlı etkileyebileceği ve yüksek enflasyondaki olumsuz hatırlamaları gidermek için daha fazla zamana ihtiyaç duyduğu dikkate alınmalıdır. Bu bağlamda merkez bankaları, önemli bir süre için, kamuya parasal istikrarın ve esnekliğin sağlanması ve politikalarında herhangi bir adım atılmasının önlenmesi konusunda kamuoyuna kesin niyetleri hakkında tutarlı sinyaller göndermelidir. Aynı zamanda finansal piyasada olumlu bir ortamın teşvik edilmesi ve dolarlardan arındırılması için ek ekonomik teşvikler yaratılması gerekmektedir.
  2. Makroekonomik volatilite

    Enflasyon oynaklığı - döviz kurundaki nominal değer düşüklüğünün oynaklığından yüksekse - dolarizasyonun nedenlerinden biridir. Özellikle, enflasyondan daha hızlı bir şekilde sabitlendiğinde döviz kurunu kontrol etmek yoluyla enflasyonu düşürme ve istikrara kavuşturma amaçlı enflasyon politikası, dolarizasyonu teşvik etme eğilimindedir.

    Ermenistan örneği: Bir yandan, uzun bir süre sabit bir şekilde düşük enflasyon oranlarına sahipken bankacılık sektörü EAEU’daki en yüksek varlık ve borç dolarizasyon oranlarından birine sahipti. Bunun nedeni, Ermeni para politikasının sadece tipik net enflasyon hedeflemesi yapması değil, daha birçok özelliğe de sahip olmasıdır. Bu nedenle, sabit bir döviz kuru, diğer faktörlerle birlikte, yüksek dolarizasyon için ön koşullar yaratır.

    Piyasa katılımcıları arasındaki beklenti ve güven de önemlidir. Eğer ekonomide söz sahibi olan kişiler makroekonomik politikanın yakın zamandaki iyi sonuçlarının orta vadede tersine döneceğine inanmıyorlarsa, politika temelde değiştirilmiş olsa bile dolarlaşma azalmayabilir.
  3. Pozisyonlardaki boşluğun neden olduğu değişken -önemli- döviz kurundan korkma

    Yüksek dolar oranlı bir ekonomide, merkez bankası devalüasyon etkisinden korumak isteyen ekonomistlere karşı döviz kurunu katı bir şekilde sabitlemek veya kontrol etmek isteyebilir. Bununla birlikte, uluslararası rezervler yetersiz olduğunda ve ekonomi olumsuz dış problemlerden etkilendiğinde, bu döviz politikası dalgalı kurdan korkmaya karşı bir teminat olmaktadır.
  4. Kredi riski

    Borçlular ve borç verenler, yabancı para cinsinden kredilerin riskli borçlulara verilmesi ile ilgili kredi riskini zayıflatabilir. Döviz kurunda keskin ve önemli bir bozulma öngörememek bir yandan borç sahiplerinin aşırı kur risklerini kabul etmesini sağlarken, diğer yandan borç verenin kredi kullandırmasına neden olmaktadır. Ek olarak, yabancı para birimlerini destekleyen faiz oranları arasındaki önemli fark, riskli projelerin riskli borç alanların segmentinde yoğunlaşmasından kaynaklanabilir.

    Güvenilir fiyatlandırma mekanizmalarına sahip etkin bir derin ve likit döviz piyasası, yatırımcılara finansal kaynaklara ve döviz riskinden korunma önlemlerine sınırsız erişim sağladığı için döviz cinsi ihtiyacını “sigorta” olarak azaltır. Etkin bir döviz piyasası olmadan, işletmeler alternatif para birimlerinde finansmanı çekmeye ve kendilerini kur riskine maruz bırakmaya çalışacaktır. İthalatçılar için en iyi riskten korunma politikası, gelişmiş bir riskten korunma mekanizması olmadan, yabancı para birimlerinde fiyatları sabitlemektir.


DOLARİZASYON ÖRNEĞİ


Zimbabve, yabancı para kabulünün yüksek enflasyonu engelleyip ekonomisini istikrara kavuşturup kavuşturmayacağını görmek için bir dolarizasyon testi yaptı. Zimbabve doları enflasyonu Temmuz 2008'de yıllık ortalama %250 milyon oranına ulaştı. Zimbabve'nin para birimi o kadar değersiz hale geldi ki, mobilyalarda yalıtım ve doldurma malzemesi olarak yaygın bir şekilde kullanılmaya başlandı. Birçok Zimbabve vatandaşı iş yapmak için yabancı para birimleri benimsemeye başladı. Ülkenin maliye bakanı, ABD dolarının belirli sayıda satıcı ve perakendeci için yasal para olarak kabul edileceğini açıkladı. Deneyden sonra maliye bakanı, ülkenin 2009 yılında ABD doları kullanımını yasallaştırdı ve 2015 yılında Zimbabve dolarının kullanımını askıya alarak ABD dolarını kabul edeceğini açıkladı.

Zimbabve'de dolarizasyon, enflasyonu azaltma konusunda hızlı bir gelişme gösterdi. Bu, ülke genel ekonomisinin istikrarsızlığını azaltarak vatandaşlarının alım gücünü artırmasına ve daha hızlı bir ekonomik büyüme görülmesine olanak sağladı. Ek olarak, istikrarlı olan dolar bazı yabancı yatırımları kendisine çektiği için uzun vadeli ekonomik planlama yapmak da ülke için kolaylaştı.

Ancak, dolarizasyon ülke için tamamen pozitif bir durum değildi ve bazı dezavantajları vardı. Tüm para politikası Zimbabve'den binlerce mil uzakta, Amerika Birleşik Devletleri tarafından oluşturulup uygulandı. Fed tarafından verilen kararlar, politika oluştururken ve yürürlüğe koyarken Zimbabwe'nin çıkarlarını göz önünde bulundurmuyor ve ülke herhangi bir kararın yararlı olacağını umuyordu. Ayrıca Zimbabve, Zambiya veya Güney Afrika gibi yerel ortaklarla ticaret yaparken de dezavantajlı hale geldi.

2019 yılına geldiğimizde Zimbabve, şubat ayında yeni bir Zimbabve doları tanıtıp haziran ayında ABD doları ve diğer yabancı para birimlerinin kullanımını yasaklayarak durumu tersine çevirdi. Yeni Zimbabve dolarıyla birlikte enflasyon oldukça yüksek. Bu sebeple ABD dolarının karaborsa para birimi olarak kullanımı önemli ölçüde devam ediyor.


TÜRKİYE'DE DOLARİZASYON


Sayın Sadi Uzunoğlu, "Dolarizasyon Nasıl Algılanmalı?" adlı yazısında şöyle diyor:

Türkiye’de genelde üzerinde en çok konuşulan ve spekülasyonu yapılan  gösterge Döviz Mevduatlarının Toplam Mevduatlara oranı. Söz konusu oran  2011’de yüzde 30 iken 2019 Mayıs’ında yüzde 55’lere yükselmiş ve  toplamda 182 milyar dolara ulaşmış. Bireyler ve firmalar döviz  mevduatlarının yüzde 56’sını ABD doları; yüzde 37’sini Euro; geri kalanı  da altın ve diğer para cinsinden tutuyor. Doğal olarak bunlar  bankalarda tutulanlar. Yastık altında ne kadar altın ve dövizin olduğunu  bilmek mümkün değil. Tek bir gösterge bile Türkiye’de dolarizasyonun  gerçekleştiğini göstermeye yetiyor.
...
Ama sonuçta sermaye hareketlerinin serbestleştirildiği 1989’dan bu yana  dolarizasyon Türkiye’nin gerçeğidir. Ekonomik birimler risk  algıladığında bunu dolarizasyonla gösterirler. Aslında politika yapıcı  ve uygulayıcılarına dolarizasyonla “ayar” verirler. Uygulanan  politikaları öngöremediklerini ve benimsemediklerini dolarizasyonla  ifade ederler. Kısaca dolarizasyonu bizim gibi ekonomiler için “erken  uyarı” sinyali olarak kullanmak gerekir.*
Kaynak: Reuters

Yerel para biriminin değer kaybetmesinden korkan vatandaşlar, yabancı parayı ilk önce değer saklama aracı olarak görürler. Fakat yerel parada hala değer kaybının olduğu görülürse dolarizasyon korkusu başlar. Türkiye'de görülen de budur. Özellikle 2019'un ilk çeyreğinde ülkemizde kısmi de olsa dolarizasyon net bir şekilde görüldü. Bu dönemde döviz kurlarındaki hızlı yükseliş bunun ana sebebi denebilir. Kurlardaki hareketlilik ve ekonomik istikrarsızlık kişi ve kurumları dolar almaya itti, Türk Lirası terk edildi. Türk Lirasında sert düşüşlerin görülmeye devam etmesi ve enflasyonda hızlı bir yükselişin görülmesi bu durumda kaçınılmaz oldu.

Son günlerde açıklanan veriler ışığında dolara ve dolarizasyona dair daha fazla gelişme görebiliriz.



Kaynaklar:

eabr.org
investopedia.com
*https://www.independentturkish.com/node/43081/türkiyeden-sesler/dolarizasyon-nasıl-algılanmalı